Chiến thắng thuộc về Philippines

Giáo sư Richard Javad Heydarian ở Đại học De La Salle (Philippines) nhận xét: "Phán quyết của Tòa Trọng tài thường trực là chiến thắng hoàn toàn cho Philippines... Tòa cũng chỉ trích hành động hung hăng của Trung Quốc trong khu vực cũng như tác hại về môi trường do hoạt động xây lấn biển gây ra”.

Phán quyết của Tòa Trọng tài cũng đồng ý với quan điểm của Philippines rằng các căn cứ quân sự được Trung Quốc lấn biển để xây dựng tại các rạn san hô không được định nghĩa là “đảo”.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), đất có đủ điều kiện cho con người sinh sống mới có quyền thiết lập lãnh hải 12 hải lý và đem lại vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) 200 hải lý cho quốc gia đang nắm quyền kiểm soát. Nói cách khác, phán quyết của Tòa Trọng tài thường trực đã bác bỏ các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc tại các đảo nhân tạo do Trung Quốc xây dựng trái phép trên Biển Đông.

Giọt nước mắt vui mừng của người dân Philippines sau khi có phán quyết của Tòa Trọng tài - Ảnh: Reuters

Báo Washington Post ghi nhận, về pháp lý phán quyết của tòa mang tính chất ràng buộc đối với cả Philippines lẫn Trung Quốc. Tuy nhiên, không có cơ chế hiện hữu nào bảo đảm hai bên tuân thủ phán quyết.

Giáo sư Heydarian nhận xét: "Điều quan trọng là các nước thành viên chủ chốt trong ASEAN như Singapore, Indonesia, Malaysia và Việt Nam đưa ra tuyên bố riêng kêu gọi tôn trọng phán quyết”.

Trả lời báo Một Thế Giới, chuyên gia Bonnie S. Glaser ở Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) của Mỹ cho rằng ASEAN cần phải tiếp tục gây sức ép với Trung Quốc. Bà nói: “Các nước này có nhiệm vụ làm cho Trung Quốc thấy rằng họ sẽ không dung túng cho những hành vi đi ngược lại luật pháp quốc tế”.

Theo nhận định của báo Washington Post, sau phán quyết, tranh chấp đang xảy ra tại Biển Đông vẫn sẽ tiếp diễn và căng thẳng có thể gia tăng trong khu vực cũng như dẫn đến rạn nứt trong quan hệ Mỹ - Trung. Những gì sắp xảy ra sẽ phụ thuộc nhiều vào phản ứng của Philippines, Trung Quốc và Mỹ.

Trung Quốc không thể phớt lờ phán quyết của Tòa Trọng tài

Bắc Kinh tiếp tục không công nhận phán quyết của Tòa Trọng tài thường trực. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lục Khảng tuyên bố: “Cái được gọi là Tòa Trọng tài ngay từ ban đầu đã được thiết lập dựa trên cơ sở phi pháp nhằm đưa ra phán quyết có lợi cho Philippines. Sự tồn tại của Tòa Trọng tài là không có cơ sở pháp lý. Tất cả phán quyết được đưa ra là phi pháp và không có giá trị”.

Theo các nhà phân tích, mặc dù Trung Quốc trong thời gian qua đã ra sức làm mất uy tín của Tòa Trọng tài thường trực nhưng chắc chắn không thể hoàn toàn phớt lờ phán quyết của tòa.

Giáo sư Heydarian nhận xét: “Đây là một ván cờ lớn. Trung Quốc có tham vọng trở thành thủ lĩnh châu Á và điều này cần tiếng nói có uy thế. Nhưng Trung Quốc sẽ không có được điều đó một khi chính thức bị xem là quốc gia đứng ngoài vòng luật pháp quốc tế”.

Một lý do khác có thể sẽ khiến Bắc Kinh phải ứng phó một cách cẩn trọng là Trung Quốc sắp tới sẽ đăng cai Hội nghị thượng đỉnh G20 vào tháng 9.2016. Hội nghị thượng đỉnh G20 đầu tiên tổ chức tại nước nhà lại diễn ra trong bối cảnh căng thẳng do tình hình Biển Đông sẽ là điều Bắc Kinh không mong muốn.

Trung Quốc có thể sẽ tăng cường sức mạnh kiểm soát trong khu vực bằng cách tuyên bố áp đặt vùng nhận dạng phòng không tại Biển Đông. Một kịch bản khác có thể xảy ra là Trung Quốc sẽ cho xây dựng tiếp một khu quân sự mới tại bãi cạn Scarborough đã chiếm của Philippines vào năm 2012.

Mỹ sẽ tiếp tục gây sức ép dư luận và tăng cường hiện diện quân sự

Trong thời gian qua, Mỹ đã liên tục thực hiện các đợt tuần tra tự do hàng hải (FONOP) trên Biển Đông. Tuần trước, hải quân Mỹ cho biết đã cử tàu khu trục đến tuần tra quanh các đảo do Trung Quốc xây dựng trái phép. Đợt tuần tra này diễn ra bên ngoài khu vực 12 hải lý của các đảo nhân tạo.

Báo Washington Post nhận định sau khi có phán quyết của Tòa Trọng tài, có thể Washington sẽ tăng cường sự hiện diện quân sự tại đây.

Hai tàu sân bay USS John C.Stennis (trái) và USS Ronald Reagan trên biển Philippines (bắc Biển Đông) ngày 18.6 - Ảnh: Reuters

Theo giáo sư Heydarian, việc phán quyết của tòa đánh giá Trung Quốc đang chiếm đóng bất hợp pháp các đảo san hô cũng có thể sẽ là cơ sở pháp lý để Mỹ, Nhật cùng các lực lượng hải quân lớn tại Thái Bình Dương, chưa kể đến các nước châu Âu như Pháp, thực hiện tuần tra tự do hàng hải bên trong phạm vi 12 hải lý tại các đảo nhân tạo do Trung Quốc kiểm soát.

Theo nhận định của Yanmie Xie và Tom Johnston thuộc tổ chức phi chính phủ Nhóm nghiên cứu khủng hoảng quốc tế, nếu Trung Quốc quyết định áp đặt vùng nhận dạng phòng không trên Biển Đông, Mỹ có thể sẽ đối phó bằng cách đưa máy bay quân sự đến khu vực này.

Hai chuyên gia này dự báo: “Nếu Mỹ tiếp tục thực hiện tuần tra hàng hải quanh các đảo do Trung Quốc quản lý, Bắc Kinh có thể sẽ đưa tàu ra ngăn chặn. Khả năng xảy ra xung đột quân sự tuy nhỏ nhưng không phải hoàn toàn không có”.

Huỳnh Hy (tổng hợp)